तुमसें दूर चले हम मजबूर चले

तुमसें दूर चले हम मजबूर चले

काही गाणी मनात आनंदाचा शिडकावा करून जातात तर काही मनाला हुरहुर लावतात. काही गाणी दुःख्खी व विरही असली तरीही मनाला स्पर्श करून जातात, कारण नाही म्हटले तरी दुःख्ख हाच मानवी जीवनाचा स्थायीभाव आहे नाही का? भावना कुठल्याही असोत, ज्या गाण्याचे शब्द अर्थवाही असतात, ज्या गाण्यात सुर आणि स्वर यांचा विहंगम मेळ जुळून येतो, ते गाणे मनाचे भावविश्व व्यापून टाकते. मला नितांत आवडणारे हे गाणे आहे प्यार की राहें या १९५९ सालच्या सिनेमातील हेमंतदा आणि लताजींचे, कनु घोष या काहीशा अनोळखी संगीतकाराचे आहे. गीतरचना आहे प्रेम धवन यांची.

प्रेमात आकंठ बुडालेल्या पण परिस्थितीवश प्रेम साफल्य न होऊ शकणाऱ्या एका प्रेमी युगुलाचे मूक आक्रंदन या गाण्यात प्रतिबिंबित होते. इतर विरही गाण्याच्या मानाने ही चाल काहीशी जलद वाटली तरी गाण्यातील भावना सुंदरपणे व्यक्त करते.

सुरवातीच्या व्हायोलिन्स व तबल्याचा स्वरमेळ गाण्याची गती आणि ठेका निश्चित करतो आणि मग हेमंतदाच्या पौरूषेय आणि घनगंभीर आवाजाने गाणे सुरू होते.

तुमसें दूर हुए, हम मजबूर हुए

प्यार भरे दिल मिल ना सके

नील गगन के तले, नील गगन के तले,

पहिले कडवे लताजींच्या आर्त स्वरात आहे....

ना तेरी खता ना मेरी खता

ये है किस्मत के खेल

तुम भी चाहो हम भी चाहे

हो न सके पर मेल

तुमसे दूर हुई, मै मजबूर हुई

रूठी हुई तकदीर के आगे

किसका जोर चले, किसका जोर चले.

अगदी हताश तुझ्यापासून मी दूर जाते आहे पण यात तुझाही दोष नाही आणि माझाही नाही. नशिबंच रुसले आहे तेथे कोण काय करेल... या ओळींतून दोघा प्रेमिकांची दैव शरणता अधोरेखित होते.

किसका जोर चले या ओळीतील "चले" या शब्दावर लताजींनी दिलेला हलकासा हेलकावा जीवघेणा....

सुख चैन गया अरमाॅं लुटे इस प्यार की राहोंमें

वो प्रीत मेरी वो गीत मेरे ढल गये आहोंमें

तुम बीन रह ना सकु पर कुछ कह ना सकु

लोक लाजके घुंगटमें, रो रो कोई जले

रो रो कोई जले

आयुष्यातील ते सुखाचे क्षण, ती प्रेमगीते या सर्वांची परिणिती आता केवळ विरही, दुःखभऱ्या क्षणात झाली आहे. तुझा विरह साहवत नाही आणि ही मनाची घुसमट लोकलाजेस्तव कुणाला सांगुही शकत नाही. आता केवळ विदग्ध होऊन जगणे....

आशयघन शब्दरचना, हेमंतदा आणि लताजींचा दिव्य आवाज, कमीत कमी वाद्यमेळ आणि कनु घोष यांचे सुंदर संगीत या गाण्याला एका वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवते,म्हणुनच संपल्यावर ही आपल्या मनात हे गाणं रुंजी घालत राहते.

@विनय कुलकर्णी

पुणे